Mikil áhrif sölusamtaka á árangur sjávarútvegsins.

Á síðustu öld var mikill vöxtur í veiðum í íslenskri lögsögu og þurfti grettistak til þess að vinna aflann, byggja upp sölustarfsemi og markaði fyrir fjölbreytt úrval afurða. Mikill árangur náðist með stofnun sölusamtaka þar sem framleiðendur stóðu saman, þeir gerðu íslenskar sjávarafurðir leiðandi í heiminum sem voru seldar á hærri verði en samkeppnisþjóðir okkar fengu.

Í ræðu á Sjávarútvegsráðstefnunni, sem haldin var í Hörpu í nóvember, fór höfundur yfir stofnun, starfsemi, árangur og arfleifð sölusamtaka í sjávarútvegi sem störfuðu á meginhluta síðustu aldar.

Hér er efni ræðunnar.

Árangur, endalok og arfleifð sölusamtaka í sjávarútvegi

Ég var beðinn um að fjalla um sölusamtök í sjávarútvegi sem störfuðu hér á landi meginhluta síðustu aldar. Tímabilið er frá stofnun þeirra og á meðan þau höfðu einkaleyfi til útflutnings eða það var skylda að láta þau sjá um sölu á ákveðnum afurðaflokkum. Yfirferðinni lýkur þegar þessar forsendur voru aflagðar og samtökunum breytt í  sölu- og markaðsfyrirtæki.

Í ræðunni mun ég fara yfir af hverju sölusamtök voru stofnuð, hvaða félög þetta voru og hvert hlutverk þeirra var. Ég mun svo nefna líklegar skýringar á því af hverju þau liðu undir lok, ræða hvað þau skildu eftir og meta hvort einhvers sé að sakna.

Af hverju voru sölusamtök stofnuð?

Sölusamtök framleiðenda voru stofnuð þegar veiði jókst mikið og ekki voru til staðar markaðir sem gátu tekið við þessu aukna magni. Birgðir hrönnuðust upp, söluverð hrundu með þeim afleiðingum að margir framleiðendur og útgerðir urðu gjaldþrota.

Bankar þrýstu á stjórnvöld að grípa til aðgerða, enda voru þeirra hagsmunir miklir að þessi staða breyttist. Stjórnvöld ákváðu að skylda framleiðendur í sölusamtök, að þau stæðu saman að útflutningi og sölu sinna afurða.

Ríkisgjaldþrot Nýfundnalands árið 1933 er talið af sumum hafa komið til vegna samtaka- og skipulagsleysi saltfiskútflytjenda og ýtti það líka við framleiðendum á Íslandi.

Í fyrstu voru samtök stofnuð í kringum ákveðinn afurðaflokk, sumum samtökum var veittur einkaréttur til sölu og í öðrum samtökum voru fyrirtæki skuldbundin til að selja allar afurðir í gegnum sölufélagið.

En framleiðendur sáu einnig mikinn hag í því að standa saman að sölu- og markaðsstarfi. Það var dýrt að finna kaupendur, byggja upp vöruþekkingu og sjá um flutninga á markaði. Að sameinast um þetta starf lækkaði sölukostnað mikið og flýtti fyrir árangri. Samtökin byggðu á hugsjón kaupfélaganna og unnu oft sem slík.

Þróun á mörkuðum erlendis ýtti mönnum líka saman. Hringamyndun varð algengari á mikilvægum saltfiskmörkuðum, sem gerði samningsstöðu einstakra framleiðenda veika. Með því að standa saman og vera með mikið magn að baki sér styrktist samningsstaðan verulega. Og hraðfrysting sem geymsluaðferð var ný til komin en þar var um mikið frumherjastarf að ræða, heima sem og á mörkuðum.

Um hvaða samtök erum við að ræða

Mikilvægustu sölusamtökin sem störfuðu eru sýnd á þessari mynd, þar má sjá það tímabil sem þau störfuðu og undir tímarás hef ég sett inn ýmsa atburði sem vert er að hafa í huga þegar saga þeirra er skoðuð.  

Síldarútvegsnefnd, var sölufélag á saltaðri síld, hafði til þess einkarétt og var í eigu saltenda, útgerðarmanna og ríkisins. Starfaði frá 1935 til 1998, þegar starfseminni var breytt,  hét síðan Íslandssíld hf., og 1999 sameinaðist félagið SÍF.  

Sölusamtök íslenskra fiskframleiðenda, eða SÍF, fékk einkarétt á útflutningi á saltfiski með lögum frá Alþingi. SÍF var stofnað 1932, því var breytt í hlutafélag 1992, en árið eftir missti félagið einokun sína á útflutningi á saltfiski. SÍF var skráð á markað 1997 og starfaði til 1999, þegar það sameinaðist Iceland Seafood.

Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, eða SH, síðast Icelandic Group, var stofnað sem samvinnufélag og sölusamtök sjálfstæðra framleiðenda á frystum fiski, og var þeim framleiðendum skylt að afhenda allan frystan fisk til sölu. SH var stofnað 1942, breytt í hlutafélag 1996 og lagt niður sem sölusamtök 1999, en frá 2000 var það sjálfstætt sölu- og markaðsfyrirtæki.

Sjávarafurðadeild Sambandsins, eða Samband of Iceland, sá um sölu á öllum frystum fiski fyrir kaupfélögin í landinu með mjög svipuðu sniði og SH. Sérstakt fyrirtæki um sölu sjávarafurða var stofnað 1957 og starfaði til um 1990, þegar því var breytt í hlutafélag og varð Iceland Seafood. Það sameinaðist SÍF 1999, undir nafni Iceland Seafood International, og er nú eina stóra fyrirtækið sem enn er til af þessum samtökum.

Fimmtu samtökin sem má nefna var Sölustofnun lagmetisframleiðenda, eða SL, sem fékk einkarétt á útflutningi á niðurlögðum afurðum til ríkja sem voru með ríkisinnkaup, en sala til annarra landa var frjáls. SL var stofnað 1971 og starfaði til 1990.

Önnur samtök voru Samlag skreiðarframleiðenda sem starfaði frá 1953 til 1991 og sá um útflutning á skreið frá landinu fyrir um helming framleiðenda, en SÍF tók að lokum yfir starfsemina.

Og mér finnst rétt að nefna Landssamband íslenskrá útvegsmanna, eða LÍÚ, en þau aðstoðuðu útgerðarmenn við útflutning á ferskum, óunnum fiski til sölu á uppboðsmörkuðum erlendis.

Hvert var hlutverk sölusamtakanna?

Það var ljóst með auknum afla að verkefnin voru óþrjótandi, það þurfti ekki aðeins að byggja upp flotann heldur einnig:

  • Að aðstoða framleiðendur við að byggja upp fiskvinnslur,
  • að tryggja hagkvæma útflutningsstarfsemi með lágmarks kostnaði
  • og að lokum var markaðs- og sölustarfsemin.

Skoðum nú betur hlutverk sölusamtakanna.

Það vantaði bæði þekkingu og einnig fyrirtæki sem gátu þjónað sjávarútveginum. Samtökin tóku því að sér mjög fjölbreytt hlutverk, það var hagkvæmt að þau tækju að sér ýmis verkefni og flyttu nýjungar hratt og vel á milli framleiðenda. Þetta snéri t.d. að því að byggja frystigeymslur, setja upp framleiðslulínur og aðstoða við framlegðarútreikninga. Framleiðendur í landinu voru mjög margir, en um tíma voru t.d. 300 fyrirtæki sem framleiddu fyrir SÍF.

Sett voru á stofn fyrirtæki sem sáu um innkaup á umbúðum og ýmsum afurðum til vinnslunnar. Styrkur stærðarinnar var nýttur til að ná betri samningum, lægri verðum og að hagræða þar sem hægt var. SH stofnaði m.a. Umbúðamiðstöðina, sem framleiddi umbúðir og félag tengt SÍF flutti inn salt til framleiðslunnar.

Eitt af mikilvægustu hlutverkum var að tryggja að framleiðendur fengju alltaf greitt fyrir afurðirnar. Það var mikilvægt fyrir innlenda banka, ef framleiðendur voru í viðskiptum við sölusamtök, því þá vissu þeir að vel var staðið að framleiðslu og sölu.  

Einn tilgangur með stofnun sameiginlegar sölusamtaka var að lækka sölukostnað. Það tókst enda dreifðist sölukostnaður á mjög marga framleiðendur.

Með miklu magni og hagkvæmni á mörgum sviðum var sölukostnaði haldið niðri. Algengt var að þau fengu 3,5% brúttó sölulaun á Íslandi og erlendis. Sem samvinnufélag borgaði t.d. SH engan skatt af hagnaði. Hagnaður sölusamtaka, sem greiddur var út, fór til framleiðenda í hlutfalli við útfluttar afurðir, en þetta voru oft upphæðir sem skiptu máli.

Upplýsingatæknin var notuð til hins ítrasta, enda gífurlegt magn flutt út í hverri viku. Sem dæmi flutti SH 1997 að meðaltali út 50 gáma á viku, framleiðendur voru mjög margir og kaupendur út um allan heim, en útflutningur var gerður upp eftir að gámaskip höfðu lagt úr höfn.

Sölusamtökin  gáfu út skilaverð fyrir hverja afurð, og vissu framleiðendur því hvað þeir fengju í tekjur af framleiðslunni. Framleiðsluleiðbeingingar beindu framleiðslunni að þeim afurðum sem mest þörf var á.

SH stofnaði einnig skipafélagið Jökla, sem flutti afurðir á Bandaríkjamarkað.

Mikilvægt hlutverk þeirra var fjármögnun viðskiptanna og að ábyrgjast greiðslur. Lánstraust félaganna var mikið og þau fengu lán erlendis sem einstakir framleiðendur gátu ekki fengið og á lægri vöxtum, en það skipti miklu máli.

Framleiðendur stofnuðu Tryggingamiðstöðina til þess að ná hagstæðari tryggingum fyrir meðlimi og til að hafa milligöngu um kaupendatryggingar.

Mikilvægasta starf sölusamtakanna var auðvitað alltaf að selja afurðir framleiðenda. Í byrjun urðu þau að byggja upp nýja markaði og finna bestu kaupendur að hinum fjölbreyttu tegundum sem húsin framleiddu, út um allan heim. Kaupendur urðu að vera áreiðanlegir, borga bestu verðin og standa við skuldbindingar sínar.

Mesti styrkur íslenskra útflytjenda var samtakamátturinn og í krafti stærðar gátu sölusamtökin byggt upp samband við mikilvægustu kaupendur á stærstu mörkuðum fyrir framleiðsluvörurnar.

Þau gátu komið íslenskum afurðum djúpt inn á mikilvæga markaði sem tryggði langtíma eftirspurn eftir þeim. Þar að auki sáu þau um sölu til Sovétríkjanna og annarra Austur Evrópuríkja, sem voru lengi mikilvægustu markaðir fyrir frystar og niðurlagðar afurðir þar til að Evrópa og Bandaríkin náðu sér efnahagslega eftir seinni heimsstyrjöldina.

Eitt af mikilvægustu hlutverkum sölusamtakanna var að sinna gæðamálum. Þau fluttu kröfur markaða heim í hús, byggðu upp framleiðslustaðla og leiðbeiningar fyrir allar verksmiðjur í landinu, sem framleiddu vörur eftir sömu gæðastöðlum. Þau byggðu upp gæðaeftirlit sem aðstoðaði framleiðendur við að ná þessum kröfum og héldu samræmingarnámskeið fyrir matsmenn framleiðenda. Gæðahandbækur skráðu gæðastaðla, og pökkunarreglur lýstu nákvæmlega hvaða kröfur sérhver afurð átti að uppfylla. Gæðakröfum var komið til skila með skýrum leiðbeiningum í myndum og máli og má enn í dag sjá frægt losspjald SH í fiskvinnslum erlendis.

Kaupendur gátu treyst að fá þá vöru sem þeim var lofað. Norðmenn öfunduðu Íslendinga af stöðluðum gæðum og Færeyingar nýttu sér styrk og stuðning Íslendinga og seldur flestar afurðir lengi í gegnum íslensk sölusamtök. Árlegir verkstjórafundir og síðar markaðsfundir gegndu mikilvægu hlutverki, m.a. að vera vettvangur þar sem framleiðendur hittust.

Snemma var starfsemi sett upp erlendis. SÍS opnaði skrifstofu í Bretlandi 1919, sem seldi m.a. sjávarafurðir. Bandaríkjamarkaður var lengi mikilvægasti markaðurinn fyrir frystar afurðir. Hvernig sá markaður var byggður upp var einstakt afrek, og fjárfestu framleiðendur verulegum upphæðum til að ná þeim árangri. Krafan var um afurð sem væri roðlaus, beinlaus og ormalaus, það tókst, og hjálpaði það Íslendingum síðar að byggja upp markaði í Evrópu.

SH og Sambandið byggðu verksmiðjur í Bandaríkjunum, og SH í Bretlandi, þar sem flaka- og blokkarafurðir voru skornar og brauðaðar fyrir veitingahúsamarkaðinn, og SÍF keypti eða byggði upp vinnslur erlendis til að skera niður og pakka afurðum til frekari dreifingar.

Sölusamtökin byggðu upp mjög sterk vörumerki. Vörumerki SH, Icelandic Seafood, Sjávarafurðadeildar Sambandsins, Samband of Iceland og síðar Iceland Seafood, og SÍF, Islandia, urðu þekkt á mikilvægustu mörkuðum. Þau táknuðu einfaldlega það besta sem hægt var að fá í sjávarafurðum og vil ég fullyrða að Íslendingar fengu þá mun hærra verð en keppinautar þeirra. Keppinautar horfðu til Íslands og reyndu að líkja eftir þeim.

Vöruþróun var mikilvægur þáttur í starfsemi sölusamtakanna, en án vöru- og vinnsluþróunar hefði árangurinn orðið minni. Starfsmenn þróuðu afurðir sem hentuðu framleiðendum og nýttust kaupendum vel. Besta dæmið eru líklega fimm-pundin svokölluð, sem voru seld til veitingahúsa i Bandaríkjunum, og enn er verið að framleiða þessa pakkningu.

Annað gott dæmi eru léttsöltuð og lausfryst þorskflök fyrir Spánarmarkað, sem þróuð var af starfsmönnum Icelandic Iberica á Spáni með framleiðendum. Hún er enn mikilvæg afurð fyrir marga framleiðendur.

Sjávarafurðadeild Sambandsins starfrækti þróunarsetur í Reykjavík sem m.a. skilaði lausfrystum afurðum pakkað á Íslandi í smásölupakkningar fyrir t.d. Marks & Spencer í Bretlandi. Árangur Sambandsins í lausfrystingu var merkilegur, enda þær afurðir enn til.

SÍF þróaði tandurfisk og SPIG gæðaflokk sem breytti miklu fyrir framleiðendur.

Sölusamtökin seldu afurðir djúpt inn á marga markaði, líka undir eigin merkjum í smásölu, t.d. í Frakklandi sem myndin sýnir. Vörumerki Íslendinga voru eftirsótt á mörgum mörkuðum og farið var í miklar og áberandi söluherferðir, m.a. með neytendaauglýsingum, til að gefa dæmi um hvað var gert.

Sölustarf samtakanna var opið, og mikilli vitneskju var komið til framleiðenda. Þeir þekktu erlenda kaupendur sína, þeir tóku reglulega á móti þeim og fóru í heimsókn til þeirra erlendis.

Að lokum vil ég nefna að sölusamtökin sinntu mikilvægri hagsmunagæslu fyrir framleiðendur. Þeir fylgdust með þróun á mikilvægustu mörkuðum og voru í mjög góðu sambandi við embættismenn, sérfræðinga og stjórnmálamenn þegar kom að viðbrögðum við aðgerðum stjórnvalda erlendis eða viðskiptasamningum við erlend ríki.

Það vantar örugglega sitt hvað í þessa upptalningu, en ég vona að ég hafi farið yfir mikilvægustu verkefni þessara félaga.

Af hverju liðu þau undir lok?

Margar ástæður eru fyrir því að sölusamtökin í sinni mynd voru lögð niður, og er þar bæði um breytingar í umhverfinu sem og veikleikar í skipulagi samtakanna um að ræða.

Mikilvægasta ástæðan var líklega eignarhaldið. Á meðan að félögin voru samvinnufélög þar sem framleiðendur voru eigendur og skyldugir að selja allt í gegnum þau, var markmið þeirra skýrt. Það var að hámarka andvirði sölunnar og að halda kostnaði í lágmarki. Um 1990 varð krafa stærri framleiðenda æ háværari um að breyta félögunum í hlutafélög, þeir sáu mikil verðmæti í eignarhaldinu og töldu skynsamlegra að fá þessa peninga greidda út, m.a. til að geta keypt kvóta. Þegar félögin urðu hlutafélög breyttust markmið þeirra, þau áttu að skila hluthöfum arð, sem fór ekki saman við markmið sölusamtakanna.

En fleiri ástæður voru fyrir því að sölusamtökin voru lögð niður.

Eins og fram kom tóku sölusamtökin að sér mjög fjölbreytt hlutverk fyrir framleiðendur, en með tímanum drógu þau úr starfsemi sem ekki tengdist sölumálum, enda komin fyrirtæki í landinu sem gátu sinnt þeim.

Eftir því sem fiskvinnslur stækkuðu gátu þau ráðið til sín menntað og reynslumikið fólk, og margir framleiðendur vildu sjálfir semja beint við kaupendur.

Internetið hafði einnig áhrif og flýtti fyrir þessari þróun, bein tölvusamskipti á milli kaupenda og framleiðenda flýtti fyrir milliliðalausum samskiptum.

Sölusamtökin höfðu á mörgum mörkuðum mjög sterka stöðu, sem margir stórir kaupendur voru oft ekki sáttir við og börðust sumir þeirra gegn því, sem flýtti líklega fyrir breytingunum.

Sjófrysting flýtti fyrir þessari þróun. Nýir aðilar í sjófrystingu sáu sjálfir um sölu sinna afurða og hvatti það aðra framleiðendur til að prófa það líka.

Rækjusala reyndust sölusamtökum einnig erfið. Ef það var ekki vilji að standa saman gagnvart smásölukeðjum í Bretlandi, gátu sölusamtök ekki sinnt hlutverki sínu.  

Samtökin voru sterk í sölu á landfrystum uppsjávarfiski, en þau náðu ekki að fylgja eftir vexti uppsjávarveiða og sjófrystingar. Það gekk vel gekk að nýta samstöðuna á Japansmarkaði og Rússlandi, en ekki eins vel í Austur Evrópu.

Styrkur stórra sölusamtaka byggist á miklu magni af stöðluðum afurðum. Þegar nýjar sérafurðir komu til sögunnar töldu framleiðendur samtökin ekki bregðast nógu hratt við.

Skipulag sölusamtaka hafði ýmsa veikleika. Allir fengu sama verð fyrir sömu vöru en þetta varð erfiðara og erfiðara að verja. Einstaka framleiðendur gátu komist upp með slaka framleiðslu og það var erfitt fyrir stóra framleiðendur að greina sig frá öðrum.

Samtökin voru mikilvæg fyrir smærri framleiðendur, en líklega héldu þau aftur af stórum fyrirtækjum, seinkuðu útrás þeirra og sumum fannst þeir vera of langt frá markaðinum. Viðbragðsflýti stórra samtaka að bregðast við nýjum tækifærum er ekki sá sami og hjá einstaka fyrirtæki.

Hver er arfleifð sölusamtakanna?

Í lok 20. aldar var ekki lengur einhugur meðal framleiðenda að standa saman að sölumálum, og vildi meirihlutinn sjá um söluna sjálfur. Þess vegna lauk þessum kafla í útflutningssögu landsins, en sjávarútvegurinn var mjög vel búinn undir að taka við keflinu. Hvert og eitt fyrirtæki gat byggt starf sitt á þeim árangri sem hafði náðst og vil ég draga þessi atriði fram sem arfleifð sölusamtakanna:

Það hefur verið sagt að sölusamtökin hafi komið Íslendingum á kortið út um allan heim, og held ég að enginn mótmæli því.  

Mikil þekking á mörkuðum þýddi að leiðin var stutt frá framleiðendum til mikilvægra kaupenda.

Kröfur markaða höfðu skilað sér í betri meðferð á afla um borð og betra hráefni, sem er að forsenda þess að fyrsta flokks afurð nær til kaupenda sem borga best.

Ímynd Íslands og sjávarafurða frá íslandi er mjög sterk, mun sterkari heldur en þeirra landa sem Ísland keppir við.

Framleiðendur byggðu á gæðastöðlum og framleiðsluleiðbeiningum sem engin önnur lönd höfðu náð og önnur lönd hafa leitast við að byggja upp. Það veit ég vel af eigin reynslu.  

Til voru vörumerki sem hægt var að byggja á.

Og svo má ekki gleyma þeim stóra hópi sölumanna og annarra starfsmanna sem vann hjá samtökunum og margir enn virkir í greininni.

Er einhvers að sakna?

Að lokum nokkur orð um hvað hafi horfið þegar samstaðan í sölunni var lögð niður.

Það er klárt að sölusamtök voru mikilvæg en það var ekki lengur þörf á þeim. Sjálfstæð sölufyrirtæki hafa tekið við að einhverju leiti. Það sem ég sé sem veikleika í stöðunni í dag er þetta:

Í krafti magnsins gátu þau náð mjög sterkri samningsstöðu á mikilvægustu mörkuðunum. Þetta er sjaldan hægt í dag, en því miður hefur valdið oft flust frá íslenskum seljendum til kaupenda erlendis. 

Vöruþróun hefur ekki verið sinnt sem skyldi hér á landi síðustu ár, það verður að vera meiri metnaður í að þróa nýjar vörur, því þannig helst forysta.

Sameiginlegt markaðsátak, um íslenskt vörumerki eða íslenskan uppruna. Íslendingar fengu á árum áður mun hærra verð en keppinautar þeirra. Það er hægt að ná þeirri stöðu með sameiginlegum herferðum, með auglýsingum, með merki sem sameinar framleiðendur og alltaf með áherslu á íslenskan uppruna, það er ef vilji er fyrir hendi.

Oft vantar langtímastefnu framleiðenda, margir flytja sig fljótt á milli markaða ef gengi breytist eða verð lækka, án þess að hugsa út í hvað þessu valdi og að kaupendur geta verið farnir annað þegar þeir vilja koma til baka. En auðvitað eru framleiðendur sem hugsa öðruvísi.

Sölusamtökin sinntu mikilvægri hagsmunagæslu fyrir sjávarútveginn. Þau voru mikilvægur hlekkur á milli markaða og stjórnvalda á Íslandi. Ég held að það vanti þessa samstöðu framleiðenda í dag. Var ekki hægt að gera betur þegar verið er að undirbúa samninga við Bretland í kjölfar útgöngu þeirra úr ESB, eða þegar Rússar lokuðu á sölu á sjávarafurða.

Að lokum

Íslenskur sjávarútvegur er sterkur, að mörgu leyti einstakur í heiminum, með hagkvæmar veiðar, framúrskarandi vinnslur og fyrirtæki sem eru vel rekin með góða afkomu.

Það er skynsamlegt að læra af sögunni, gera sér grein fyrir því hvað hafi skipt máli til að ná þeirri stöðu sem greinin er í dag, og sækja fram með ný vopn og af krafi, með langtíma hagsmuni heildarinnar í huga.

Að lokum vil ég þakka öllum þeim sem ég leitaði til við efnisöflun og undirbúning ræðunnar, sem og Karli vegna hans sérstaklega vandaða undirbúnings fyrir þessa málstofu.

Where is your cod coming from?

Freshfish counter in Paris, with cod loins and other fillets. Foto: FOS

Atlantic cod (latin: Gadua morhua) is being caught in the East and West part of the North Atlantic Ocean, from East coast of Canada to the East part of the Barents Sea,from Spitzbergen in the north to Rockall and in the Baltic Sea. Atlantic cod is a groundfish, feeding close to the ocean bed on 300-400m depth. The largest stock is in the Barents Sea and Norwegian Sea followed by Iceland Grounds. These are just two stocks, but in total there are 30 independent stocks with an annual catch of around 1.1m MT.

When you buy Atlantic cod in the fresh fish counter, freezer or in a restaurant, you can be informed from which FAO area he is coming from, and some sellers give you a tracking code with information about the ICES or NAFO subarea he is coming from. But in most cases, there is very little information, and that needs to change. The normal thing should be that you know exactly which stock you are consuming.

Each fish stock needs to be managed in a sustainable way, and in most cases this is done. There is then a management plan in place, based on scientific research with an agreed total allowable catch (TAC) and quotas allocated to vessels. Many stocks are certified, e.g. by MSC, which helps the industry, in addition there is FishSource, where you can get neutral information about most stocks.

Here is a list of all known stocks of Atlantic cod and where they are harvested, with annual catch in 2019.

StockSubareaCatch areaCatch in MT
Northeast Atlantic FAO 27
Northeast Arctic codICES 1 & 2Barents Sea639,802
Icelandic codICES 5.a.1Iceland grounds265,918
Norwegian coastal cod northICES 2.a.2Norway coastal >67°52,807
North Sea, East English Channel and Skagerrak codICES 3.a.20, 4.a.b.c, 7.d North Sea, East English Channel and Skagerrak. 31,468
Faroe Plateau codICES 5.b.1Faroe Plateau20,670
East and Southwest Greenland codICES 14.b.1, 1FEast and Southwest Grl18,074
Eastern Baltic codICES 3.2.25-32East Baltic Ocean8,283
Norwegian coastal cod southICES 2.a.2Norway coastal 62-67°7,765
Western Baltic codICES West Baltic Ocean7,701
West of Scotland codICES 6.a, 12, 14.aWest of Scotland1,485
Celtic Sea and West English Channel codICES 7.e-k Celtic Sea and West English Channel1,051
Irish Sea codICES 7.aIrish Sea302
Kattegat codICES 3.a.21Kattegat123
Rockall codICES 6.b.1Rockall66
Faroe Bank codICES 5.b.2Faroe Bank
Murman codICES 1.bBarents Sea coastal
Total catch in FAO area 271,075,613
Northwest Atlantic FAO 21
West Greenland inshore codNAFO 1A…FWest Greenland19,753
Flemish cap codNAFO 3MFlemish cap13,010
Northern codNAFO 2J, 3KL10,484
South Newfoundland codNAFO 3PsSouth Newfoundland3,621
West Greenland offshore codNAFO 1A….F899
North Gulf of St. Lawrence, Laurentian North codNAFO 3Pn, 4RS517
Southern Grand Bank codNAFO 3N, 3O505
South Scotian Shelf and Bay of Fundy codNAFO 4X, 5Y491
Eastern Georges Bank codNAFO 5Ze388
Eastern Scotian shelf codNAFO 4Vs, 4W81
South Gulf of St. Lawrence codNAFO 4T, 4Vn25
Labrador codNAFO 2GH0
US Gulf of Maine codNAFO 5Y0
Others not identifiedNAFO 61,017
Total catch in FAO area 2150.791
Total Atlantic cod catch in 20191.130.627

Góð staða á mörkuðum en mikil óvissa framundan.

Facts of Seafood | Grein í Tímarit Fiskifrétta

Kaldreyktur makríll í smásöluverslun í Úkraínu. Ljósmynd: FOS.

Í grein í Tímariti Fiskifrétta var upphaflegt markmið höfundar að fara yfir stöðu á mörkuðum í lok kórónufaraldursins og meta hvaða áhrif hann hafi haft á sölu, dreifingu og neyslu sjávarafurða. Þróun í heiminum í vetur og atburðir vorsins hafa valdið því að áhrif faraldursins skipta nú minna máli.

Því var nauðsynlegt að ræða líka hvaða áhrif stríðið í Úkraínu hefur haft, stríð og viðskiptahindranir, kostnaðarhækkanir, vandamál í Kína, sveiflur í framboði og há verð á fiski. Þrátt fyrir góða stöðu á mörgum mörkuðum eru ýmis merki um erfiðari stöðu á komandi vetri.

Hér má sjá greinina.

Do you know what redfish you are buying?

Redfish and redfish fillets on Fish International in Bremen, Germany. Foto: FOS

When you are buying redfish in a shop or choosing it from a menu in a restaurant, do you know what type of redfish you are getting? There are many reasons for why it matters, you are maybe interested to know where it is caught, or you would like to know the correct name, or you would like to know if the harvesting is sustainable or not. Which ever reason it is, here is a short introduction into the many species and stocks of redfish in the world.

There are 4 types of redfish harvested in the Atlantic Ocean and one in the Pacific Ocean, with annual catch of over 250 thousand tons. When you buy one of the 5 types of redfish the name is often just redfish, without the scientific name or origin of catch.

The species are the following, with main catch area and annual catch in 2019:

NameScientific nameCatch areaCatch in MT
Golden redfishSebastes norvegicusNE Atlantic57,400
Beaked (deepwater) redfishSebastes mentellaNE Atlantic75,900
Acadian redfishSebastes fasciatusNW Atlantic5,320
Atlantic redfish nei*Sebastes sppNW & NE Atlantic46,500
Norway haddockSebastes viviparusNE Atlantic140
Pacific ocean perchSebastes alutusNE & NW Pacific67,500
Total catch 2019253,700

*This is a combination of 3 species harvested in the NW Atlantic ocean, where the catch is not defined and registered properly. These are golden redfish, beaked (deep-sea) redfish and Acadian redfish. I have only managed to identify 5,320 MT of Acadian redfish.

The FAO catch areas for each species are: NW Atlantic FAO 21, NE Atlantic FAO 27, NW Pacific FAO 61 and NE Pacific FAO 67.

Behind these species are 20 stocks, and each one needs to be managed in the most sustainable way. There are 2 stocks of golden redfish, 6 of beaked redfish, 5 of Acadian redfish, one of Norway haddock and 6 stocks of Pacific ocean perch.

Redfish is a slow growing fish, it is therefore important to manage the stocks well. Countries harvesting in the North Atlantic need to find a way to identify which specie are being harvested and registered as Atlantic redfish nei. Until that happens, management of the fisheries will be difficult.

You can get detailed information about many redfish stocks on the very informative Fishsource.org, FishSource

A few stocks are MSC certified, Golden redfish caught in Icelandic waters and some of Acadian redfish stocks harvested in Canada and USA, see Search Fisheries – MSC Fisheries

Mikil áhrif kórónafaraldursins á fiskverð og kostnað

Kórónafaraldur | Grein

Við upplifum nú aðstæður á mörkuðum sem við höfum ekki séð lengi. Hversu lengi munu afurðaverð geta hækkað á meðan kostnaður á öllum stigum hækkar líka? Verð á sjávarafurðum er í hæstu hæðum, framboð á mikilvægum tegundum er gott og kostnaður á flestum framleiðsluþáttum hefur hækkað verulega, sem leiða mun til mikilla verðhækkana í verslunum og á veitingahúsum. Hversu lengi getur þetta gengið, hvernig munu fyrirtæki og neytendur bregðast við?

Þriðja ár kórónu-veirunnar er hafið og enginn getur sagt til um hvað bíður okkar á þessu ári. Sjávarútveginn hefur farið í gegnum miklar sveiflur í framboði og eftirspurn eins og flestar aðrar iðngreinar í heiminum.  Staðan í dag er önnur en margir reiknuðu með fyrir ári og það er fróðlegt að skoða í hvaða stöðu greinin er í dag.

Flutningskostnaður, sérstaklega gámaflutningar, hefur hækkað mjög mikið og margfaldast á sumum leiðum, sérstaklega frá Kína til N-Ameríku og Evrópu. Í Bretlandi og innan Evrópu hefur flutningskostnaður einnig hækkað mikið vegna skorts á bílstjórum og trukkum, og með mikilli hækkun á olíuverði. Auk þess hefur skort hráefni í marga þætti framleiðslunnar sem leitt hefur til hærri kostnaðar m.a. á umbúðum og orku.

Veiðar hafa gengið misvel, eftir því á hvaða tegundir og svæði er verið að horfa á. Í Barentshafi var fyrri hluti 2021 mjög góður en haustið var slæmt. Veiðar hafa verið sveiflukenndar í kringum Ísland. Í Kyrrahafi voru veiðar á Alaska ufsa undir væntingum, bæði austan og vestan megin. Framboð í heild á botnfiskum í ár verður undir síðasta ári vegna samdráttar í Alaska ufsa, aðrar tegundir ættu að vera með svipað framboð.

Kostnaður útgerða vegna kórónu-faraldursins hefur verið hár, það hefur þurft að grípa til ýmissa aðgerða til að sporna við útbreiðslu veirunnar og tryggja öryggi áhafna. Oft hafa skip þurft að halda til hafna og hætta veiðum tímabundið sem hefur í för með sér að framleiðsla á landi stöðvast. Áhrifin eru hærri kostnaður fyrir útgerðina.

Vegna truflana í aðfangakeðjunni, sérstaklega í Kína, hefur óvissa með framboð aukist verulega, miklar breytingar hafa verið í vöruflæði, kaupendur hafa þurft að leita nýrra leiða til að tryggja sér vörur og birgðahald hefur aukist. Einnig hefur kostnaður iðnfyrirtækja hækkað vegna aðgerða til að mæta áhrifum faraldursins. Sumir tala um að ekki sé lengur hægt að byggja á „just in time“ aðferðinni, framleiðendur og dreifendur þurfa að auka birgðahald og jafnvel hefja framleiðslu nær markaðnum, og það kostar sitt. 

Jákvætt hefur verið að eftirspurn á mörkuðum í Evrópu og N-Ameríku hefur verið mjög góð allt síðasta árið, þrátt fyrir gott framboð af mikilvægum tegundum m.a. vegna truflana í afhendingum frá hefðbundnum birgjum í Kína.

Allar þessar breytingar hafa leitt til þess að fiskverð almennt er mjög hátt, hærra en við höfum séð í alla vega þrjá áratugi, og ekki eru líkur á breytingum í bráð á mikilvægustu afurðum botnfiska.

Orkukostnaður heimila hefur hækkað mikið, neytendur þurfa að borga hærra verð fyrir flest, tímabil vaxtahækkana er hafið og verðbólga er hærri en verið hefur lengi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þar sem laun flestra munu ekki geta bætt upp verðhækkanir munu neytendur þurfa að velja í hvað þeir eyða. Það hjálpar að flestir ferðast mun minna vegna faraldursins, og því er meira afgangs í ýmsar nauðsynjar. Slíkt ástand getur þó ekki varað lengi, eitthvað mun gefa eftir, spurningin er hvað það verður?

Kórónafaraldurinn og áhrif á fisksölu og neyslu

Greinar | Fiskifréttir | júní 2021 | Þegar mörg Vestræn lönd hafa náð að hefta útbreiðslu kórónaveirunnar og sala sjávarafurða til veitingahúsa tekur við sér á ný er við hæfi að líta yfir atburði liðins árs, skilja þær breytingar sem urðu á viðskipti með sjávarafurðir og skoða hver staðan er í dag. Í þremur greinum í Fiskifréttum í júní var það gert og reynt að meta hvað muni breytast í kjölfar þessa heimsfaraldurs.

Hér má sjá greinarnar þrjár.

Heimsfaraldurinn reynir á sjávarútveginn – 10. júní

Smásala og heimsending hélt uppi sölunni – 17. júní

Miklar afleiðingar víða um heim – 24. júní

Veiðar á humri í Evrópu hafa minnkað mikið síðasta áratuginn

Greining | 14.1.2021 | Facts of Seafood | Árlega veiðar á humri í Evrópu voru undir 50.000 tonnum árið 2018 og er það lækkun um 10.000 tonn á tveimur árum. Hámarki náði aflinn 2007 þegar hann var 76.000 tonn eftir að hafa verið lengi í kringum 60.000 tonn.

Bretland er með helming heimsafla, en mesti samdráttur hefur verið hjá þeim síðustu árin, á meðan Danmörk og Svíþjóð auka magn smám saman. Veiðar í Miðjarðarhafi hafa verið stöðugar rétt undir 3.000 tonn þar sem Albanía hefur bæst í hóp veiðiþjóða.

Veiðar við Ísland hafa nánast verið stöðvaðar eftir að hafa náð hámarki í 2.500 tonnum fyrir 10 árum.

Á meðfylgjandi yfirliti má sjá veiðar frá 1950 til 2018, og skiptingu á einstök lönd fyrir síðustu 20 árin. Hemsframboð Humars

Blikur á lofti í sölumálum næstu árin

Viðtal | 12.11.2020 | Fiskifréttir | Í þriðja sinn á árinu leita Fiskifréttir til Kristjáns Hjaltasonar til þess að heyra af stöðu á mörkuðum á tímum heimsfaraldursins. Seinni bylgja faraldursins fer nú um Evrópu og Norður Ameríku og grípa lönd til ýmissa aðgerða til þess að draga úr samskiptum fólks og þar með að hægja á útbreiðslu veirunnar. Afleiðingar á viðskipti með sjávarafurðir eru þær að markaður fyrir neyslu utan heimilis dregst saman og verslanir loka eða takmarka sölu á ferskum fiski á meðan að sala í smásölu og heimsendingu vex.

Framleiðendur og seljendur hafa þurft að sýna mikinn sveigjanleika og laga sig að breyttum aðstæðum, bæði í veiðum, vinnslu í sölu. Í viðtalinu lýsir Kristján því að þessi staða mun halda áfram og að blikur verði í sölu næsta árið og líklega lengur.

Viðtalið má sjá hér. https://factsofseafood.com/?attachment_id=628

Variety of products will increase consumption of cod

Webinar | 1. October 2020 | SDC | A webinar held by Sea Data Center and Maritech early October discussed the outlook for Atlantic cod in 2021. Kristján Hjaltason was asked to talk about the market outlook and what he had to say can be found below.

It is expected that the quota for Atlantic will increase considerably in 2021 and many ask what this will mean for markets for cod. Kristján discussed the long tradition and great variety of products produced from Atlantic cod and the big range of fillet sizes cod offers keeps many market segments open for its use.

Kristján expects that all product groups will grow in 2021, but especially the refreshed market in Europe will be important, but it has grown strongly in recent years.

Main content of his presentation is here. https://factsofseafood.com/?attachment_id=622

Samdráttur í veiðum ígulkers heldur áfram 2018

Greining |15.8.2020 | Facts of Seafood | Ígulker, Sea urchin.

Heimsafli ígulkers var árið 2018 58.000 tonn, sem er 2.500 tonnum minni veiði en 2017. Minni veiði var í Japan, Kanada, Bandaríkjunum og Mexíkó á með hún jókst í Síle og Perú. Stöðugur samdráttur í veiðum hefur verið frá 1996 þegar afli náði 109.000 tonum. Stærstu veiðiþjóðir eru Síle, sem er langstærst, en þar á eftir kemur Rússland, Japan og Kanada. Ísland er í áttunda sæti með 378 tonn, sem er mestur afli sem veiðst hefur við landið.

Nokkrar tegundir ígulkers eru veiddar, mest af Chilean sea urchin og Sea urchin nei, aðrar tegundir eru Stony sea urchin og svo European edible sea urchin, sem veiðist við Ísland. Markaðir líta ekki á allar tegundir eins, og ólíkir markaðir fyrir hverja og eina tegund.

Meðfylgjandi er yfirlit yfir veiðar frá 2005 til 2018. https://factsofseafood.com/?attachment_id=616